‏در چرخه زمان، برخی تلاقی‌ها بیش از یک اتفاق، یک نشانه هستند. همنشینی طلیعه ماه شعبان با چهارشنبه‌ای که به نام مقدس امام رضا(ع) مزین است، از همین جنس نشانه‌هاست؛ فرصتی برای نگریستن به فضائل ماه رسول خدا(ص) از طریق آینه شفاف تعالیم شمس‌الشموس(ع). ماه شعبان در منظومه فکری رضوی، صرفاً مقدمه‌ای بر رمضان نیست، بلکه خود یک ایستگاه کلیدی برای تحول است؛ بزنگاهی که در آن، تکلیف انسان با گذشته‌اش در استغفار، با آینده‌اش در دعا و با قلبش در زدودن کینه‌ها روشن می‌شود. چگونه می‌توان از این فرصت برای یک خانه‌تکانی کامل روحی بهره برد و با نفسی مهذب به استقبال ماه خدا رفت؟ این پرسشی است که پاسخ آن را در کلام گهربار امام هشتم(ع) جست‌وجو کرده‌ایم.
برای تشریح ابعاد این موضوع و تبیین عملی دستورالعمل‌های رضوی برای ماه شعبان، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام عباس جعفری فراهانی، کارشناس تاریخ اسلام نشسته‌ایم.

فصل انشعاب خیرات

حجت‌الاسلام جعفری فراهانی با اشاره به اهمیت ویژه ماه شعبان در منابع اسلامی می‌گوید: این ماه در روایات متعدد، ماه رسول خدا(ص)، ماه صدقه و استغفار و ماه تقسیم خیرات معرفی شده است. پیامبر اکرم، حضرت محمد(ص) فرموده‌اند: «شعبان، ماه من است؛ هر کس یک روز از آن را روزه بگیرد، بهشت برای او واجب می‌شود». این روایت، اهمیت مذهبی و معنوی ماه شعبان را در ایمان مسلمانان برجسته می‌کند. از سوی دیگر، در منابع اهل بیت(ع) نیز روایات متعددی درباره فضیلت ماه شعبان نقل شده است. امام رضا(ع) این ماه را ماه تقسیم خیرات توصیف کرده‌اند و از حضرت علی بن موسی‌الرضا(ع) نقل شده است که فرمودند: «ماه رجب، ماه خداوند است که در آن رحمت الهی فراوان شده و ماه شعبان، ماهی است که در آن خیرات منشعب و پراکنده می‌شود». در ادامه، امام(ع) از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده‌اند: «رَجَبٌ شَهْرُ اللَّهِ الْأَصَبُّ وَ شَهْرُ شَعْبَانَ تَتَشَعَّبُ فِیهِ الْخَیْرَاتُ وَ فِی أَوَّلِ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ تُغَلُّ الْمَرَدَةُ مِنَ الشَّیَاطِینِ وَ یُغْفَرُ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ لِسَبْعِینَ أَلْفًا» (وسائل‌الشیعه، ج 10، ص 315).
وی توضیح می‌دهد: این روایت، اهمیت ماه شعبان را در تقویت روحانیت، افزایش خیرات و تقویت ارتباط با خداوند برجسته کرده و نشان می‌دهد این ماه فرصتی است برای توبه، استغفار و پرداخت صدقه، زیرا در آن رحمت الهی و توزیع خیرات فراوان می‌شود. این ماه، به عنوان پیش‌نیاز ماه مبارک رمضان، اهمیت ویژه‌ای در زندگی معنوی مسلمانان دارد.

نسخه رضوی؛ استغفار تا زیارت

حجت‌الاسلام جعفری فراهانی با اشاره به توصیه‌های معنوی و انسان‌ساز امام هشتم(ع)، به اهمیت ماه شعبان در فضیلت‌های معنوی اشاره و تصریح می‌کند: توصیه اصلی امام رضا(ع) در این ماه، طلب مغفرت، دعا و استغفار است و این ماه به عنوان یکی از مهم‌ترین ایام تقویت روحانیت و توبه معرفی شده است. حسن بن علی بن فضال، از امام رضا(ع) نقل می‌کند: «هر شخصی در ماه شعبان 70 بار از خداوند طلب مغفرت کند، خداوند گناهانش را اگر چه به عدد ستارگان باشد، می‌آمرزد». این روایت، اهمیت ماه شعبان را در ایمان و توبه برجسته کرده و نشان می‌دهد در این ماه فرصتی فراوان برای اجرای اعمال نیکو و تقرب به خداوند فراهم است. در روایت دیگری از حسن فضال، از امام رضا(ع) درباره شب نیمه شعبان سؤال شده است؛ ایشان پاسخ دادند: «آن شبی است که خداوند در آن بندگان را از آتش جهنم آزاد می‌کند و گناهان را می‌آمرزد». این روایت، اهمیت ویژه این شب را در تقویت روحانیت و توبه برجسته می‌کند. از امام(ع) پرسیده شد: «آیا برای آن شب نمازی هست که ثوابش نسبت به نمازهای شب‌های دیگر بیشتر باشد؟» فرمودند: «در آن شب نماز جعفر طیار را بجا بیاور و ذکر خداوند عزوجل، استغفار و دعا زیاد بگو؛ چرا که پدرم می‌فرمود: دعا در شب نیمه شعبان اجابت شده است». این نکته، اهمیت دعا و استغفار در این شب را برجسته و اشاره می‌کند این شب فرصتی است برای اجرای اعمال نیکو و اجابت دعا.
وی به روایتی دیگر از امام رضا(ع) درباره زیارت امام حسین(ع) نیز اشاره کرده و به نقل از بزنطی می‌گوید: از حضرت رضا(ع) پرسیدم در کدام ماه امام حسین(ع) را زیارت کنیم؟ فرمود: در نیمه رجب و شعبان (وسائل الشیعه، ج10، ص364). این روایت، اهمیت ماه شعبان را در ایثار و زیارت امام حسین(ع) برجسته کرده و نشان می‌دهد این ماه فرصتی برای تقویت ارتباط روحانی با ائمه اطهار(ع) و اعمال نیکو است. این ماه، به عنوان یکی از مهم‌ترین ایام تقویت روحانیت و توبه، اهمیت ویژه‌ای در زندگی مسلمانان دارد.

منشور رضوی برای ورود به رمضان

این کارشناس تاریخ اسلام با استناد به روایتی کلیدی از اباصلت هروی تصریح می‌کند: ماه شعبان نه فقط یک مقدمه، بلکه یک دوره فشرده آماده‌سازی برای ورود به ضیافت رمضان است. دستورالعمل امام رضا(ع) در این روایت، یک نقشه راه دقیق برای روزهای پایانی این ماه است: «در آخرین جمعه از ماه شعبان به خدمت امام رضا(ع) رسیدم، ایشان به من فرمودند: ای اباصلت! بیشتر ماه شعبان گذشت و این آخرین جمعه آن است. پس در این باقیمانده ماه، تقصیرهای گذشته‌ات را تدارک کن و بر آنچه به کارت می‌آید، از طاعت و عبادت روی آور. بسیار دعا کن، استغفار کرده و قرآن بخوان و از گناهان خویش به سوی خدا توبه کن تا وقتی ماه رمضان فرامی‌رسد، خود را برای خدا خالص کرده باشی. هر امانتی بر گردن داری ادا کن، هر کینه‌ای در قلبت از برادران مؤمن است، آن را ریشه‌کن ساز و از هر گناهی که مرتکب شده‌ای، خود را تهی کن. از خدا پروا کرده و در آشکار و نهان بر او توکل کن که فرمود: و هر کس بر خدا توکل کند، خدا او را بس است» (عیون اخبارالرضا(ع)، ج ۲، ص ۵۱).
وی با تأکید بر این نسخه جامع می‌افزاید: این دستورالعمل امام(ع) نشان می‌دهد شعبان فرصتی طلایی برای یک تسویه حساب کامل معنوی است؛ توبه از گناهان، اصلاح روابط فردی با پاک‌سازی قلب از کینه و ادای حقوق دیگران. در حقیقت، این ماه پلی است که ما را از غفلت‌های گذشته به سوی اخلاص در ماه آینده عبور می‌دهد. دعای سفارش‌شده در روزهای پایانی ماه «اللَّهُمَّ إِنْ لَمْ تَکُنْ غَفَرْتَ لَنَا فِیمَا مَضَی مِنْ شَعْبَانَ فَاغْفِرْ لَنَا فِیمَا بَقِیَ مِنْهُ» (خدایا! اگر در آنچه از شعبان گذشته ما را نیامرزیده‌ای، در باقیمانده آن ما را بیامرز) نیز آخرین التماس بنده برای بهره‌مندی از رحمت ویژه این ماه است؛ چرا که خداوند به احترام ماه مبارک رمضان، در این ماه بندگان بسیاری را از آتش جهنم آزاد می‌کند و این دعا، کلید ورود به جرگه این آزادشدگان است.
حجت‌‎الاسلام جعفری فراهانی در پایان خاطرنشان می‌کند: در مکتب رضوی، شعبان صرفاً یک پیش‌درآمد نیست، بلکه کارگاه فشرده خودسازی و اخلاص است. هدف از تلاوت قرآن، دعا و استغفار در این روزها، رسیدن به نقطه‌ای است که انسان با نفسی تزکیه شده و قلبی خالص وارد ماه رمضان شود. این آمادگی معنوی، خود را در دو بعد نشان می‌دهد: نخست در انجام وظایف ایمانی و فردی و دوم در عمل به وظایف انسانی و اجتماعی، یعنی خدمت به همنوعان و رسیدگی به مشکلات نیازمندان جامعه. موفقیت در ضیافت‌الله، در گرو قبولی در آزمون این ماه است.